Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Eylül 2026’da yayımladığı “Elektrik Çağında Şebekelerin Modernleştirilmesi” (Modernising Grids in the Age of Electricity) raporunda, dijital teknolojilerin ve yapay zekanın elektrik şebekelerinin verimliliğini artırmadaki rolünü ele aldı. Rapora göre mevcut elektrik şebekelerinin daha etkin kullanılmasıyla, yeni altyapı yatırımlarına gerek kalmadan 330 gigavata (GW) kadar ek bağlantı kapasitesi sağlanabilir.
Küresel elektrik talebi, son 10 yılda toplam enerji talebinin yaklaşık iki katı hızla arttı. Elektrifikasyon, sanayideki büyüme, soğutma ihtiyacındaki artış ve veri merkezlerinin yaygınlaşması, elektrik şebekeleri üzerindeki baskıyı artıran başlıca unsurlar arasında yer alıyor.
IEA, 2035 yılına kadar artan elektrik talebinin karşılanabilmesi için küresel şebeke kapasitesinin en az %30 artırılması gerektiğini öngörüyor. Bu artış, yaklaşık 25 milyon kilometrelik yeni elektrik hattının kurulmasını veya mevcut hatların yenilenmesini gerektiriyor. İhtiyaç duyulan kapasite artışının dörtte üçünün gelişmekte olan ekonomilerde gerçekleşmesi bekleniyor.
Dijital Teknolojilerle 100 Milyar Dolarlık Yatırıma Eşdeğer Kapasite
Rapora göre elektrik şebekelerinde kullanılan üç temel teknoloji, mevcut altyapıdan daha yüksek verim alınmasını sağlayabilir. Bunlar; elektrik hatlarının taşıma kapasitesini gerçek zamanlı koşullara göre belirleyen dinamik kapasite değerlendirmesi, elektrik akışını alternatif güzergâhlara yönlendiren şebeke topolojisi optimizasyonu ve az kullanılan hatlardan daha fazla yararlanılmasını sağlayan gelişmiş güç akışı kontrolü olarak sıralanıyor.
IEA’nın hesaplamalarına göre söz konusu teknolojilerin küresel ölçekte sağlayabileceği ek bağlantı kapasitesi 190–330 GW arasında değişiyor. Bu kapasite, Fransa ve Güney Kore’nin toplam kurulu elektrik üretim kapasitesine yaklaşık olarak eşdeğer büyüklükte.
Aynı bağlantı kapasitesinin yalnızca yeni şebeke yatırımlarıyla sağlanması durumunda yaklaşık 100 milyar dolarlık yatırım gerekeceği tahmin ediliyor. Dijital çözümlerin önemli bir bölümü ise yıllar yerine aylar içerisinde devreye alınabiliyor.
Bununla birlikte raporda, dijital teknolojilerin yeni şebeke yatırımlarının tamamen yerini alamayacağı, sağlayabilecekleri kapasite artışının mevcut altyapının fiziksel özelliklerine ve işletme koşullarına bağlı olduğu vurgulanıyor.
Yapay Zekâ Şebeke Yönetiminde Önem Kazanıyor
Raporda yapay zekânın elektrik üretimi ve tüketiminin tahmin edilmesi, arızaların önceden belirlenmesi, ekipmanların izlenmesi, bakım süreçlerinin planlanması ve şebeke işletmecilerinin karar alma süreçlerinin desteklenmesi gibi alanlarda giderek daha fazla kullanıldığı belirtiliyor.
IEA’nın 2025 tarihli Energy and AI araştırmasına göre ankete katılan şebeke işletmecilerinin %70’i bakım faaliyetlerinde, %54’ü uzun vadeli planlamada ve %23’ü gerçek zamanlı işletme süreçlerinde yapay zekâdan yararlanıyor.
Dijitalleşmenin sağladığı faydalar, farklı ülkelerde gerçekleştirilen uygulamalarla da ortaya konuluyor. ABD’de dinamik hat kapasitesi teknolojisiyle yıllık 64 milyon dolarlık şebeke darboğazı maliyeti önlenirken, Birleşik Krallık’ta gelişmiş güç akışı kontrolü sayesinde 2 GW’ın üzerinde ek elektrik iletim kapasitesi elde edildi.
Birleşik Krallık’ta dijital ikiz teknolojisiyle şebeke güçlendirme seçeneklerinin değerlendirilmesi için gereken süre %70 azaltıldı. ABD’de yapay zekâ destekli rüzgâr enerjisi tahminleriyle tahmin hatası %16,8’den %10,1’e düşürüldü ve beş yılda 49 milyon dolarlık tasarruf sağlandı.
Dijital Dönüşümün Önündeki Engeller
Dijital teknolojilerin sunduğu potansiyele rağmen uygulamaların yaygınlaştırılmasında çeşitli güçlükler bulunuyor. IEA’nın şebeke işletmecileriyle gerçekleştirdiği ankette, kurumsal hazırlık ve yetkinlik eksikliği (%64), veri erişilebilirliği ve kalitesi (%60), güvene ilişkin sorunlar (%60) ve düzenleyici çerçeveler (%56) başlıca engeller olarak öne çıkıyor.
Özellikle dağıtım şebekelerinde ölçüm, izleme ve kontrol altyapısındaki eksiklikler dijitalleşmeyi sınırlandırıyor. Ankete katılan dağıtım işletmecilerinin %60’ı, şebekelerinin en az yarısında kontrol kabiliyetine sahip olmadığını belirtiyor.
Raporda, dijital dönüşümün hızlandırılması için veri altyapısının güçlendirilmesi, teknik ve dijital yetkinliklere sahip insan kaynağının geliştirilmesi, siber güvenliğin sağlanması ve düzenleyici mekanizmaların modernizasyonunun önemine dikkat çekiliyor.
IEA’ya göre artan elektrik talebi ve enerji dönüşümünün gerektirdiği yeni bağlantı ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için şebeke yatırımlarının hızlandırılması kadar mevcut altyapının dijital teknolojilerle daha verimli kullanılması da önem taşıyor. Bu yaklaşım, yenilenebilir enerji kaynaklarının ve enerji depolama sistemlerinin şebekeye entegrasyonunu kolaylaştırırken elektrik sistemlerinin güvenilirliğinin ve esnekliğinin artırılmasına da katkı sağlayabilir.
Kaynak:
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA)